گروه حقوقی - قرنهاست كه نظامهاي كيفري از زندان به عنوان مجازات سالب آزادي استفاده ميكنند. اما مدتي است آنها به پيامدهاي منفي زيادهروي استفاده از مجازات زندان پيبردهاند. اين موضوع باعث طرح سياستهاي حبسزدايي شده است كه در كشور ما هم مورد توجه ويژه قرار گرفته است.
در سلسله گزارشهايي كه در اين خصوص تهيه شده، پيش از اين به بررسي مفهوم مجازات زندان، انواع آن و موارد استفاده كارآمد از مجازات زندان پرداخته شد.ذکر این نکته ضروری است که اگر چه حبسزدايي در راس برنامههاي نظام كيفري ما قرار دارد، اما كسي نميتواند منكر كارآمدي مجازات حبس در مورد برخي مجرمان شود و الزاما باید برخی مجرمانی که وجود آنها در جامعه مضر است و امنیت اجتماعی را به خطر می اندازند روانه زندان شوند و هیچ کس در این باره تردیدی ندارد. با اين وجود نبايد دايره استفاده از اين مجازات را گسترش داد. می توان برای برخی مجرمان جرایم غیر عمد از مجازات های جایگزین استفاده کرد تا استفاده ضمن کاهش هزینه ها، اثرات بهتری در اصلاح و تربیت آنها داشته باشد. در اين گزارش به بررسي برخی پيامدهاي منفي زندان ميپردازيم.
پيامدهاي منفي زندان
يك وكيل دادگستري در بررسي پيامدهاي منفي زندان ميگويد: زندان اثرات منفي بي شماري در ابعاد اجتماعي اقتصادي، رواني، حيثيتي، شغلي و حرفهاي در بردارد.
دكتر علي نجفي توانا خاطرنشان ميكند: زندان از جهتي موجب تنزل شخصيت و مرگ مدني فرد در جامعه ميشود و از جهتي زنداني را دچار از دست دادن حس اطمينان و كاهش اعتماد به نفس، زوال حس مسئوليت، اعتياد، افزايش بيماريهاي جسمي ميكند.
سياست تقنيني و قضايي اسلام درباره زندان
يك حقوقدان نیز در بررسي موضع اسلام در برابر زندان به جايگاه اسلام در صدر اسلام اشاره ميكند و ميگويد: در زمان حكومت پيامبر اعظم «ص» و اميرالمومنين «ع » ما زندان را به گستردگي امروز و براي اين تعداد روز افزون از جرايم نداشتيم و اگر چه در زمان پيامبر اكرم «ص» حتي زندان مخصوص زنان هم وجود داشت، ولي اين مجازات ناظر به جرايمي است كه مرتكب آنها براي جامعه خطرناك تشخيص داده شده و براي مصون ماندن جامعه از خطر اين افراد، راهي جز زنداني كردن آنها وجود نداشته است.
دكتر علي غلامي در ادامه بررسي سياست تقنيني و قضايي اسلام در مورد زندان به "حمایت" ميگويد: در سياست جنايي اسلام مجازات حبس محدود به جرايم خاص كه مرتكبش براي جامعه خطرناك است و مجازات متعين در حبس است در نظر گرفته شده است.
هدف از زندان باید اصلاح باشد
اين مدرس دانشگاه با اشاره به اينكه در مورد مجازات زندان، برخي ايرادات وارد است، خاطرنشان ميكند: از جمله انتقاداتي كه به زندان وارد است، به مواردي مثل پيدايش روحيه انزواطلبي و گريز از جامعه در زنداني، از هم گسيختگي خانواده زنداني، از دست دادن سرپرست خانواده به دليل حبس و آسيبپذيري اجتماعي و در معرض بزهكاري قرار گرفتن خانواده زنداني، از دست دادن شغل و عدم پذيرش مجدد در جامعه پس از رهايي، اشباع زندانها، تحميل هزينههاي مالي سنگين بر دستگاه قضايي و جامعه می توان اشاره کرد .
غلامي ادامه ميدهد: در سياست جنايي حاكم بر نظام جمهوري اسلامي ايران از ابتداي انقلاب تاكنون در بعد تقنيني و به تبع آن بعد اجرايي در بحث جرمانگاري و تعيين مجازات، يك نگاه كلان و استراتژيك وجود ندارد. بنابراين در خيلي موارد مجازات حبس كه به جاي اصلاح جرم، بيشتر بحث طرد مجرم و پاك كردن صورت مسئله را دارد، به عنوان راهحل آسان و كم دردسر مورد استفاده قرار ميگيرد. در حاليكه هدف از اجرا و قبل از آن تقنيني بحث اصلاح جرم، عبرتانگيزي مجازات و جبران خسارات وارده بر منجيعليه است.
اين حقوقدان در ادامه به انتقاد از زندانهاي كوتاهمدت ميپردازد و ميگويد: زندانهاي كوتاه مدت كه اصولا بستري براي اصلاح نيستند، با توجه به كوتاه بودنشان و زندانهاي بلندمدت هم بيشتر ناسازگاري جرم و تكرار جرم را دربردارند. از سوي ديگر سلولهاي انفرادي سبب غيراجتماعي شدن مجرم شده و بندهاي جمعي محل آموزش بزهكاري ميشوند. بنابراين هدف وضع مجازات با اين نوع اجرا، به کلی محقق نميشود و ضرورت بازنگري در تقنين، قضاوت و اجراي مجازات زندان در جرايم خاص قطعي به نظر ميرسد.
ايرادات وارد بر حبسهاي کوتاه مدت
يك كارشناس حقوق جزا نیز خاطرنشان ميكند: مجازات زندان و به خصوص زندان کوتاهمدت داراي معايبي نيز هست. خليل آفنداک در بررسي اين ايرادات به حمایت ميگويد: محکوميتهاي حبس کوتاهمدت علاوه بر آنکه اثر عميق و بسيار موهن در روحيه افراد زنداني باقي گذاشته و در اداره امور زندانها مشکلات فراواني را ايجاد ميکند، فايده چنداني را هم در مسير اصلاح و تربيت مجرمان نخواهد داشت. وی خاطرنشان ميكند: در کنار هدف تنبيهي از اعمال حبس، رسيدن به هدف تربيتي و اصلاحي، نيازمند صرف وقت مناسب است که اين امر در زندانهاي کوتاه مدت عملا قابل حصول نيست، يعني شناخت روحيات مجرم، شخصيت او، يافتن علل ارتکاب جرم و انگيزههاي آن به طور قطع در زمان کوتاه مثلا يکماه، امکان پذير نيست. این حقدقدان می افزاید: از طرف ديگر مجرم در روزهاي اول ورود به زندان از حيث رواني پريشان و ناراحت بوده و زمينه پذيرش امور تربيتي و اصلاحي مددکاران زندان را ندارد. پس بايستي حداقل يک الي دو ماه از مدت زنداني شدن مجرم سپري شود تا به تدريج او آمادگي پذيرش تعليمات و آموزشهاي اصلاحي مسئولان زندان را داشته باشد و اين امر در زندانهاي کوتاه مدت قابل دسترسي نيست.
اين مدرس دانشگاه در ادامه تاثيرات منفي اين مجازات ميگويد: اولين محکوميت به زندان، به طور کلی اثر شديدي بر روي افراد ميگذارد که ممکن است روحيه آنها را تا آخر عمر خراب کرده و آنان را نسبت به اجتماع بدبين و کينهتوز سازد. بنابراين لزومي ندارد شخصي را که بر اثر يک اشتباه، مرتکب جرم غيرعمدي شده (مثلا بر اثر تخلف از مقررات راهنمايي، کسي را با اتومبيل خود مجروح کرده يا کشته است) به زندان محکوم شود و در نتيجه از او يک فرد ناراحت و يک دشمن اجتماع ساخته شود.
آفنداك خاطرنشان ميكند: در اواخر قرن 18 معتقد بودند زندان انفرادي موجب ميشود بزهکار فرصتي يافته در تنهايي به فکر فرو رفته نسبت به گذشته پشيمان شود، اما به نظر ميرسد با توجه به انتقادهايي که در خصوص زندانهاي انفرادي به عمل آمد، در نهايت در سالهاي اخير در کشورمان سلولهاي انفرادي لغو شد و نگاهها به اينکه سلولهاي فعلي حداقل 20 و گاه 30 نفر زنداني را در خود جاي داده است و ديگر امکاني براي تنها بودن و به فکر فرو رفتن زندانيان براي احساس پشيماني وجود ندارد. بنابراين زندان ديگر آن توجيه سابق را ندارد و زندانهاي کوتاه مدت نيز به طريق اولي نخواهد توانست اين احساس پشيماني را در فرد مجرم ايجاد کند.
اين كارشناس حقوقی ادامه ميدهد: از جمله ضربههايي که سلب آزادي به ويژه به متهمان و مجرمان بيسابقه وارد ميکند، جدایی خانوادگي اجتماعي و شغلي است و اين ضربه کمي نيست چه بسا در اين چارچوب خانوادههايي که متلاشي شوند، خانوادههايي از نظر مالي با مشکلات شديدي روبرو شوند، شغلهايي از دست بروند، فرزنداني از نظر تربيتي و جامعهپذيري با خلاءهاي انحراف زا يا جرم زا روبرو شوند، در اين ميان بدتر از همه مجازاتهاي سالب آزادي با مدت کم است.
این حقوقدان ادامه ميدهد: در آذرماه سال 80 تعداد 47095 نفر وارد زندانهاي کشور شدهاند. در اين ماه 44770 نفر از زندانيان آزاد شدهاند که بيش از 43 درصد آنان کمتر از 10 روز در زندان اقامت داشتهاند كه به هيج وجه امکان برنامهريزي و آموزش براي اين قبيل زندانيان وجود نداشته است. آمارها نشان ميدهند که از کل زندانيان آزاد شده در اين ماه 498/27 نفر يعني قريب به 62 درصد در آذرماه وارد و در همان ماه آزاد شده اند و از 27498 نفر زنداني مذکور 652/19 نفر ( بيش از 43 درصد ) کمتر از 10 روز در زندان اقامت داشتهاند. به وضوح پيداست که در اين مدت کم، هيچكدام از مسئولان زندان، بهخصوص مددکاران اجتماعي و قاضي ناظر زندان و رييس زندان که اعضاي تشکيلدهنده شوراي طبقهبندي زندانها هستند، نه ميتوانند مجرم يا متهم را بشناسند و نه آنها را براساس اتهام يا جرم ارتکابي طبقهبندي کرده و هر کدام را در مکان خاصي نگهداري كنند.
آثار نامطلوب زندان بر خانواده زندانی
وي در بررسي اثرات منفي زندان ادامه ميدهد: اثر زندان گاهي بر ديگران بيشتر است تا بر خود زنداني، مانند خانواده و اينکه اسلام زندان را کيفر قرار نداده، براي همين است. اسلام کيفر را برای خود شخص زنداني قرار داده است و نبايد به ديگران تسري پيدا کند. خانواده زنداني نباید در فشار و سختي قرار بگیرد ولي خود زنداني در زندان در آسايش باشد. وی خاطر نشان کرد: صرف نظر از اثرات روحي و رواني زندانهاي کوتاه مدت بر روي خود زنداني، اين اثرات بر همسر و فرزندان کم سن و سال خانواده زنداني به مراتب بيشتر بوده، به حدي که گاهی صدمات روحي جبران ناپذيري به روحيه و شخصيت آنها وارد ميکند.
آفنداك اضافه ميكند: حبسهاي کوتاه مدت براي مجرمان سابقهدار اين زيان را دارد که آنها را مضرتر از سابق می شوند و تنها نتيجهاي که از حبس کوتاه مدت براي مجرمان با سابقه حاصل ميشود حس کينهجويي و انتقامي است که از اجتماع در آنها شکل ميگيرد.
وي در انتها به اين نكته اشاره ميكند: شکي نيست که تصور منظره زندان براي کساني که هنوز آنرا نديدهاند، بسيار رعبانگيزتر از زندگي در آن است، هنگاميکه مجرم خفت و ننگ زندان را از نزديك در خود مشاهده کرد، مشکل بتواند اثر آنرا از ذهن خود دور سازد، به خصوص اینکه اين اشخاص پس از اينکه دو هفته يا يکماه از و بدون این که فرصت مناسبی برای اصلاح و تربیت آنان فراهم شود، زندان را ترک و دوباره وارد جامعه ميشوند.
سخن آخر
با توجه به آنچه كارشناسان در گفتوگو با «حمايت» مورد تاكيد قرار دادند، اثرات منفي مجازات سالب آزادي يا زندان زياد است، به همين دليل استفاده از اين مجازات بايد محدود به موارد ضروري شود.
اما علاوه بر شخص مجرم، آثار منفي زندان گريبانگير خانواده وي هم ميشود. در صورتي كه شخص زنداني سرپرست خانواده باشد، اين مشكلات دوچندان ميشود. در واقع ميتوان ادعا كرد عملا خانواده مجرم به خاطر جرمي كه ديگري مرتكب آن شده است، مجازات ميشوند. آثار منفي زندان مشمول حال افراد جامعه هم ميشود، چراكه زندان هزينههايي را براي نگهداري مجرم به هزينههاي عمومي تحميل ميكند. بنابراين طبيعي است كه موضوع حبسزدايي جزو رئوس سياستهاي قضايي كشور قرار گيرد.
برچسبها: پيامدهاي منفي مجازات سلب آزادی
ادامه مطلب
