فال حافظ

ظرفيت‌هاي نماز جمعه براي پيشگيري از جرم

در فضیلت نماز جمعه روايتي از پيامبر (ص) نقل شده كه مي‌فرمايند: «لو يعلم امّتى ما لهم فيها»: اگر مردم منافع اين سه چيز را مى‌دانستند، «ليضربوا عليها بالسّهام»: بر سر آن با هم منازعه مى‌كردند. آن سه چيز، عبارت از اذان و زود رفتن به نماز جمعه و قرار گرفتن در صف اول است كه ممكن است صف اول جهاد يا صف اول نماز جمعه باشد.

اما مزاياي نماز جمعه چيست كه چنين تاكيدي بر آن شده است؟ احاديث و رواياتي كه براي اهميت اين اجتماع بزرگ مسلمانان وارد شده است، بسيار متعدد است. از جمله از قول پيامبر خدا (صلّى‌اللَّه‌عليه‌واله) نقل شده كه فرمود: «من كان يؤمن باللَّه و اليوم الاخر فعليه بالجمعه يوم الجمعه»: يعنى هر كس كه ايمان دارد، در روز جمعه نبايد نماز جمعه را فراموش كند. از امام باقر (عليه‌السّلام) روايت شده است كه فرمود: «واللَّه لقد بلغنى انّ اصحاب النّبی (صلّى‌اللَّه‌عليه‌واله) كانوا يتجهّزون للجمعه يوم الخميس»: يعنى اصحاب پيامبر، در روز پنج شنبه خودشان را براى فردا آماده مى‌كردند، تا به نماز جمعه بروند. در يك روايت ديگر دارد كه اميرالمؤمنين (ع) فرمودند: روز پنج شنبه دارويى نخوريد كه شما را در بستر بيندازد، تا مبادا نماز جمعه‌ فردا از دستتان برود. گردهم‌آيي مسلمانان اطلاع از مسايل روز، تجديد وحدت و همدلي بخشي از كاركردهايي است كه باعث شده نماز جمعه از چنين جايگاه بالايي برخوردار باشد. ظرفيت‌هاي اين فريضه عبادي تنها به اين مسايل محدود نمي‌شود، تربيون نماز جمعه مي‌تواند به عنوان يك رسانه در پيشگيري از جرايم نيز نقش مهمي ايفا كند. در ادامه در گفت‌وگو با كارشناسان به بررسي اين موضوع مي‌پردازيم. 

نقش ائمه جمعه در پیشگیری از جرم

يك مدرس دانشگاه در خصوص نقش و جايگاه ائمه جمعه در پيشگيري از جرم مي‌گويد: در ابتدا بايد به معناي پيشگيري از جرم پرداخت و سپس بيان داشت كه ائمه جمعه از چه جايگاهي در خصوص پيشگيري از جرم در ميان مردم برخوردارند. پيشگيري از جرم به آن معناست كه فعل يا ترك فعلي صورت نگيرد تا موجب وقوع تكرار جرم و يا بروز جرم شود.

اين تعريف انواع پيشگيري را در خود گنجانده است. برخي بر اين عقيده‌اند که در هنگامي كه جرمي توسط مجرم رخ داد، به كار بردن كلمه پيشگيري مناسب نيست، چرا كه جرم اتفاق افتاده است. 

رضا زهروي در گفت و گو با « حمایت» در زمينه پيشگيري پس از وقوع جرم بيان مي‌دارد: پيشگيري پس از وقوع جرم هم ممكن است، به اين معنا كه امكان بروز تكرار جرم براي وي فراهم نشود اين عنوان به معناي پيشگيري عام اختصاص پيدا كرده است. در مقابل نوعي از پيشگيري وجود دارد كه هنوز جرمي رخ نداده و سعي ما بر اين است كه از بروز آن جرم پيشگيري كنيم و در مقابل نيز اقداماتي در اين زمينه توسط عوامل ذي‌ربط صورت ‌پذيرد كه از آن به پيشگيري خاص ياد مي‌شود. 

وي اين گونه ادامه مي‌دهد: با توجه به اين كه ائمه جمعه از معلومات دقيق و كارشناسي شده ديني برخوردارند، مي‌توانند در زمينه‌هاي مختلف پيشگيري از جرم تاثيرگذار باشند، در بيانات خود و آنچه كه از لسان آن‌ها صادر مي‌شود، مي‌توان جرم را به مردم معرفي و نسبت به پيشگيري آن اقداماتي را انجام دهند. به عنوان مثال با توصيه به مردم به تقوايي كه در تمامي نمازهاي جمعه ما وجود دارد كه البته بر انجام اين اقدام فراوان تاكيد شده، نوعي پيشگيري از جرم به معناي خاص به شمار مي‌رود. به این معنا كه جرمي هنوز رخ نداده است. 

تربیت درون برای دوری از جرم

اين حقوقدان در خصوص اقدامات ائمه جمعه در پيشگيري از جرم اظهار مي‌دارد: ائمه جمعه در تلاشند تا از بروز جرمي خاص اقدامات لازم را انجام دهند، صرفا نه اينكه جرم تكرار نشود بلكه از ارتكاب آن پيشگيري شود. نگاه ائمه جمعه، نگاهي هم نسبت به آينده است و هم نسبت به گذشته كه البته اين امر نيازمند دقت فراواني است. زهروي با اشاره به اين كه تقوايي كه در نماز جمعه تاكيد مي‌شود، داراي اقسامي است و به تعبير استاد مطهري در كتاب ده گفتار، تقوا به تقواي ضعف و تقواي قوت تقسيم مي‌شود بيان مي‌دارد: به تعبير اين استاد، تقواي ضعف به آن معناست كه ما موقعيت را طوري فراهم نكنيم تا دچار جرم و گناه شويم و تقواي قوت به آن معناست كه حتي انسان با قرار گرفتن در موقعيت گناه باز هم بتواند خود را حفظ و به تعبير استاد مطهري خود را واكسينه كند. اين مدرس دانشگاه بر اين باور است كه به نظر مي‌رسد نام‌گذاري تقوا به تقواي قوت و تقواي ضعف جالب و مناسب نيست، چرا كه تقواي ضعف، مقدمه تقواي قوت مي‌شود. به عنوان مثال، يك فرد مي‌تواند طوري در جامعه رفتار كند كه شرايط گناه براي وي فراهم نشود، كمتر در پنهان و دور از مردم بودن را براي خود فراهم و سعي كند بيشتر در جامعه باشد و كمتر در خلوت به سر برد. مثالي كه استاد مطهري در خصوص پيشگيري از جرم و تقواي ضعف بيان داشتند، افراد سنگي را در دهان خود مي‌گذارند تا به ياد داشته باشند كه بايد كمتر صحبت كنند.وي با بيان اينكه البته چون اين امر به اراده خود فرد هم مربوط مي‌شود نوعي از تقواست، تصريح مي‌كند با ذكر مثالي در حقوق اسلام به روشن‌تر شدن بحث مي‌پردازيم، در اسلام مطرح است كه فردي، نامحرم را به ارتكاب گناه تحريك نكند و در عين حال اين مطلب هم بيان شده كه كسي با قصد تمايل نفساني به نامحرم نگاه نكند. اگر بخواهيم اين مطالب را در پيشگيري از جرم مطرح كنيم معناي اولي اين خواهد بود كه پيشگيري وضعي و محيطي را فراهم كنيم و معناي دومي اين كه شخص به گونه‌اي درون خود را تربيت كند تا مرتكب هرگونه جرم و گناهي نشود.

توجه به پيشگيري وضعي و محيطي

اين حقوقدان معتقد است كه بايد توجه‌ خاصي به پيشگيري‌هاي محيطي يا پيشگيري‌هاي وضعي داشته باشيم. به عبارت ديگر پيشگيري‌هاي وضعي يا موقعيتي مقدمه اين امر هستند كه افراد درون خود را تربيت كنند. به طور كلي فراهم نكردن زمينه براي ارتكاب جرم، نوعي پيشگيري محسوب مي‌شود.

زهروي ضمن بيان اين مطلب كه با توجه به مقدمه‌اي كه بيان شد، ائمه جمعه بايد در هر دو گستره فعاليت كنند، مي‌افزايد: يعني بايد توصيه‌هايي داشته باشند تا محيط اجتماع، محيطي نباشد كه زمينه‌ساز جرم باشد و اگر اين زمينه فراهم شد، با توصيه‌هاي ائمه جمعه اشخاص بتوانند خود را از ارتكاب گناه و جرم حفظ كنند.

اين مدرس دانشگاه در تكميل صحبت‌هاي فوق مي‌گويد: بايد تلاش ما بر اين باشد كه جوانان كشور، يوسف‌وار زندگي كنند به آن معنا كه با وجود فراهم بودن زمينه گناه، مرتكب جرم و گناهي نشوند و همچنين بايد از فراهم شدن زمينه جرم جلوگيري كنيم نكته اساسي اين است كه نبايد اهميت پيشگيري آموزش‌مدار مانع از تنظيم موقعيت‌ها شود چراكه اين دو امر مكمل يكديگر هستند.

اين حقوقدان در خصوص اهميت وجود محيطي پاك و سالم براي تربيت فرزندان اظهار مي‌دارد: شایان ذكر است كه حضرت يوسف (ص)قبل از قرار گرفتن در آن موقعيت، توسط پدر خود در محيطي مناسب تربيت شده بود وگرنه اگر قرار باشد كه افراد از ابتدا در محيطي نامناسب و آلوده تربيت شود، هرگز واكسينه نخواهند شد. بنابراين تاكيد ما براين است كه ائمه جمعه در ابتدا سعي در ايجاد محيط‌هاي پاكيزه و سالم داشته باشند. منتهي تمام اين پاكي‌ها بايد به صورت اختياري و با دعوت به خير و توصيه باشد، يعني پاك‌سازي افراد با اراده آنان صورت پذيرد. براي اين پاك‌سازي‌ها، اصل را بايد بر اختيار فرد گذاشت و نه اجبار. 

پيشگيري تربيت‌مدار

اين حقوقدان تاكيد مي‌كند: مهم اين است كه در نهايت درون افراد تربيت شود. افراد در غالب كشور‌هاي اروپايي خصوصا انگلستان به وسيله دوربين كنترل مي‌شوند به طوري كه اگر يك ساعت دوربين‌ها قطع شود، تمام خيابان‌هاي اين كشور تهديد به غارت خواهد شد. قوانين ما با اين كشور متفاوت است. اصل ما براين است كه در ابتدا بايد درون افراد را تربيت كرد. ائمه جمعه بايد بر پيشگيري تربيت‌مدار تاكيد كنند. به اين نحو كه افراد را دعوت به رعايت تقوا در درون خود كنند .

رضا زهروي در خاتمه ضمن بيان اينكه ائمه جمعه هم در پيشگيري محيط‌مدار و هم تربيت‌مدار گام بردارند، خاطرنشان مي‌كند: پيشگيري محيط‌مدار يك مقدمه است و هيچ‌كس نمي‌تواند مقدمه بودن آن را انكار كند. البته نبايد فراموش كرد كه پيشگيري محيط‌مدار نبايد به صورت افراطي انجام شود. يعني نبايد طوري عمل شود كه افراد اختيار خود را از دست دهند. پيشگيري آموزش‌مدار بسيار اساسي و مهم است كه بايد بر اين اصل تاكيد فراوان داشت و نكته ديگر اينكه خود ائمه جمعه بايد در تمامي مسائل چه در امور امري و ايجابي و چه در اموري كه مبتني بر نهي است تذكرات لازم را به مردم بدهند. 

نماز جمعه، فرصت مناسب براي فرهنگ‌سازي

رييس كميسيون تدوين آيين‌نامه داخلي مجلس شوراي اسلامي با بيان اينكه در ماه‌هاي خاص مانند محرم‌الحرام، ميزان جرم و جنايت در كشور ما كم مي‌شود، مي‌گويد: در احكام شرعي اسلام براي مرتكبان جرم و جنايت در برخي از ماه‌ها مانند محرم‌الحرام و ماه رمضان، مجازات‌هاي خاصي در نظر گرفته شده است.عزت‌الله يوسفيان‌ملا در خصوص نقش ائمه جمعه در پيشگيري از جرم بيان مي‌دارد: به طور كلي هرگونه فعاليت فرهنگي مي‌تواند در كاهش جرم و جنايت موثر باشد. اگر اين اقدام توسط ائمه جمعه صورت بگيرد كه تاثيرگذاري آن بيشتر خواهد بود.وي اين گونه ادامه مي‌دهد: ائمه جمعه ضمن اينكه عالي‌ترين مقام رهبري هستند، نمودي از مسایل اعتقادي و عبادي مردم به شمار مي‌روند. به طور حتم تلاش آنان چه در مرحله عمل و چه در مرحله نصيحت در پيشگيري از جرم موثر خواهد بود.در پايان با توجه به آنچه كارشناسان در گفت‌وگو با حمايت مورد تاكيد قرار دادند، در كتاب و سنت، دلايل و مستندات مختلفي براي توجه به نماز جمعه ذكر شده است. درباره‌ احترام به نماز جمعه، از امام صادق (ع) روايت است: «ليتزيّن احدكم يوم الجمعه»؛ روز جمعه، خود را زينت كنيد. 

«يغتسل و يتطيّب و يسرّح لحيته»؛ غسل كنيد، عطر بزنيد و سر و صورت خود را مرتب نماييد. «يلبس انظف ثيابه»؛ تميزترين لباسهايتان را بپوشيد و به نماز جمعه برويد. توجه ويژه به نماز جمعه، از اهميت آن حكايت دارد، به طوري كه مي‌توان آن را يكي از رسانه‌هاي تاثيرگذار دانست. با وجود گذشت قرن‌ها هنوز مسلمانان نماز جمعه را با شكوه برگزارمي‌كنند.

اين موضوع نشان از آن دارد كه با وجود گذشت سال‌ها، اين رسانه كارآمد كاركرد خود را از دست نداده است. در حوزه پيشگيري از جرم هم مي‌توان از پتانسيل‌هاي اين رسانه استفاده كرد و نماز جماعت را فرصتي براي انتقال آموزه‌هاي مربوط به پيشگيري از جرم دانست. علاوه بر اين خود برپايي نماز جمعه نيز از آنجا كه باعث توسعه تقوا در جامعه مي‌شود در كاهش جرايم موثر خواهد بود.