گروه حقوقی - شركتها و موسسات دانش بنيان شركت ها يا موسسه های خصوصي يا تعاوني هستند كه به منظور همافزايي علم و ثروت، توسعه اقتصاد دانشمحور و اهدافی از این قبیل در حوزه فناوريهاي برتر و با ارزش افزوده فراوان به ويژه در توليد نرمافزارهاي مربوط تشكيل ميشوند.
در ادامه در گفتوگو با دکتر سیدهاشم عارف عضو هیات علمیدانشگاه قم به بررسی ضوابط حقوقی فعالیت این شرکتها در کشورمان میپردازیم.
در ابتدا بفرماييد شركت دانشبنيان چه نوع شركتي است و چه اهدافي را دنبال ميكند؟
تعریف شرکتهای دانش بنیان طبق قانون بدین ترتیب است: شركتها و موسسه های دانش بنيان شركت ها يا موسسه های خصوصي يا تعاوني هستند كه به منظور همافزايي علم و ثروت، توسعه اقتصاد دانشمحور، تحقق اهداف علمي و اقتصادي (شامل گسترش و كاربرد اختراع و نوآوري) و تجاريسازي نتايج تحقيق و توسعه (شامل طراحي و توليد كالا و خدمات) در حوزه فناوريهاي برتر و با ارزش افزوده فراوان به ويژه در توليد نرمافزارهاي مربوط تشكيل ميشوند. اهدافی که این شرکتها دنبال میکنند عبارتند از: تبدیل ایده به محصول یا تجاری سازی ایدهها و دستاوردهای پژوهشی. معمولا پارکها و مراکز رشد سه مرحله را برای دستیابی به این هدف تعریف میکنند:
مرحله اول: خلق ايده و پردازش آن
مرحله دوم: تبديل ايده به نمونه که شامل رویههای زیر میشود:
1- ثبت شرکت در اداره ثبت اسناد (تعيين ارتباط بين سهام داران بخصوص حق مالکيت معنوي)2- تهيه طرح امکان سنجي تبديل ايده به نمونه (امکانات مورد نياز سخت و نرم افزاري و...)3- دريافت مجوز ثبت اختراع و مجوزهاي ذي ربط از دستگاه اجرايی (کاربري بودن نمونه) و تاييديههاي علمي از مراجع ذي ربط4- استفاده از تسهيلات و حمايتهاي دولتي
مرحله سوم: تبديل نمونه به محصول تجاری (تجاريسازي) که شامل رویههای زیر میشود:
1- تهيه طرح امکان سنجي تبديل نمونه به محصول شامل بخشهای فنی و اقتصادی2- دريافت مجوزهاي فعاليت از دستگاه اجرايي ذي ربط3- تهيه زمين محل اجرا (اولويت در پارکها، مراکز رشد و مناطق ويژه اقتصادي)4- استفاده از تسهيلات و حمايتهاي دولتي (بخصوص صندوق توسعه نوآوري و شکوفايي)
شركتهاي دانشبنيان با توجه به وضعیت تحريم و نياز ايران به تكنولوژيهاي نوين چه نقشي ميتوانند در توسعه پژوهشي و توليد علم داشته باشند؟
یکی از موانع توسعه علمیو اقتصادی کشورها، تکمیل نشدن زنجیره ساختاری صنعت و دانشگاه است. این امر در جهان باعث پیدایش شهرکهای فناوری و پارکهای علم و فناوری از دهه ۱۹۶۰ ابتدا در آمریکا و پس از آن در دیگر کشورهای جهان شد که در حال حاضر تعداد آنها به بیش از 2500 عدد میرسد. شرکتهای کوچک یا متوسط دانش بنیان (SME ها) ذاتا دارای تیم متخصص و حرفهای با سرعت و چابکی بالا هستند و برای شروع فعالیت خود به سرمایهی کمیاحتیاج دارند و نیاز صنایع بزرگ را به سرعت تامین میکنند. امروزه اقتصاد دانش بنیان با محوریت شرکتهای خصوصی دانش بنیان بعنوان یک راهبرد موثر برای رهایی از اقتصاد مبتنی بر ذخایر زیرزمینی و خام فروشی مطرح است. در ایران نیز در دهههای گذشته تاکید بر آموزش عمومیو آموزش عالی بوده و در دهه گذشته بحث پژوهش و تحقیقات بطور جدی مورد توجه واقع شده است. بطوریکه رشد فعلي مقالات علمي كشور در پايگاههاي استنادي بينالمللي ناشي از آن سرمايهگذاريهاست. اما در دهه چهارم انقلاب اهدافی نظیر پژوهشهای کاربردی و تقاضا محور، تجاري سازي فناوری جهت «توليد ثروت» و «افزايش كيفيت زندگي مردم» مورد توجه قرار گرفته است و در این زمینه نظام ملی نوآوری تدوین شده است. در نظام ملی نوآوری، دانشگاهها وظیفه تولید علم و انجام پژوهشهای کاربردی را بهعهده دارند و پارکهای علم و فناوری از طریق شرکتهای دانش بنیان وظیفه تجاریسازی ایدهها و پژوهشها و ارتباط با صنعت را برعهده دارند بنا بر این با تقویت شرکتهای دانش بنیان، تولید علم و انجام پژوهشهای کاربردی در دانشگاهها رونق خواهد گرفت، چرا که بدنه اصلی این شرکتها همان اعضای هیات علمیدانشگاهها و فارغ التحصیلان دانشگاهی هستند.
برای مثال برای تولید هواپیماهای 150 نفره در ایران بهعنوان یک طرح کلان ملی طبق اعلام متخصصان به بیش از 6000 قطعه و 15000 نقشه نیاز است که این پروژه از طریق 400 عضو هیات علمی و دانشجوی تحصیلات تکمیلی و دهها شرکت دانش بنیان در حال انجام است. قطعا با تولید انبوه این هواپیماها ضمن غلبه بر تحریمها امکان رونق در تولید علم، انجام پژوهشهای کاربردی، کسب دانش فنی و در نهایت امر تولید ثروت از علم در کشور محقق میشود.
سرمايه اصلي شركتهاي دانشبنيان، دارایی فیزیکی و منابع مادي نيست بلکه سرمايه اصلي آنها سرمايه دانشی و دانش نهفته در کالای آنهاست. بنابراین سرمایه آنها در خطر تحریم و محدودیتهای سیاسی و مادی و امنیتی نیست. مهمترين سرمايه يك شركت دانشبنيان نيروي انساني، اطلاعات و دانش انباشتهشده در اين شركت و کالای تولیدی آن است. بنابراین كمتر از رقباي سنتي خود با خطر بيروني مواجه ميشود. پس در وضع موجود كشور و محدوديتهايي كه از خارج تحميل ميشود شركتهاي دانشبنيان يك ابزار خوب براي مقابله با تهديدها و تحريم و محدوديتهاست. البته نکته مهم دیگر بهدلیل فناوری بالا و قدرت تکنولوژیکی محصولات دانش بنیان امکان صادرات و رقابت با نمونههای مشابه در سایر کشورهاست و بنابراین امکان ایجاد درآمد ارزی از طریق آنها وجود دارد. تحریمها تهدیدی برای بازارهای بین المللی این محصولات تلقی میشوند. بنابراین اين يكي از عرصههايي است كه دولت بايد به ميدان بيايد و به صورتي جدي شرکتهای دانش بنیان را مورد حمایت قرار دهد.
مجوزهاو مستندهای قانوني شركتهاي دانش بنيان كه اساس تشكيل و فعاليت آن است چیست؟
شرکتهای دانش بنیان در برنامه چهارم توسعه (طبق ماده 47 و ماده 51 برنامه) مورد حمایت مستقیم قرار میگرفتند که با توجه به تاکید سند چشم انداز ایران در افق 1404 مبنی بر دست يافتن به جايگاه اول اقتصادي، علمي و فناوري در سطح منطقه آسياي جنوب غربي تلاش براي دستيابي به اقتصاد متنوع و متکي بر منابع دانش و آگاهي، سرمايه انساني و فناوري نوين در برنامه پنجم (ماده 17) هم بحث حمایت از پارکهای علم و فناوری و شرکتهای دانش بنیان مورد توجه دولت قرار گرفته است که به دلیل اهمیت موضوع، دولت و مجلس محترم در آغاز برنامه پنجم قانون حمایت از شرکتهای دانش بنیان را به تصویب رساندند. بدیت ترتیب مزایای قانونی نظیر «حمايت مالي و تسهيل شكلگيري شرکتهاي دانش بنيان، تسري مزاياي قانوني مناطق آزاد در خصوص روابط کار، معافيتهاي مالياتي و عوارض، سرمايه گذاري خارجي و مبادلات مالي بين المللي» که در ماده 47 برنامه چهارم مورد تاکید بود در قالب قانون قانون حمايت از شركتها و موسسات دانش بنيان و تجاري سازي نوآوريها و اختراعات توسط مجلس محترم و شورای نگهبان در سال 1389 مصوب و به دولت ابلاغ شد و در آبان 1391 دستورعمل اجرایی آن توسط هیات دولت مصوب و ابلاغ شد.
از لحاظ حقوقي چه تضمينی براي طرحها و محصولات شركت دانشبنيان وجود دارد؟ حمايتهاي قانوني از طرحهاي دانشبنيان به چه نحو است؟
در قانون حمايت از شركتها و موسسات
دانش بنيان و تجاري سازي نوآوريها و اختراعات پیش بینی تضمینهای لازم و تسهيلات و حمایتهای قانونی انجام شده است. در ادامه مروری بر بندهای مهم قانون میکنیم:
ماده 3: 1- معافيت از پرداخت ماليات، عوارض گمركي، سود بازرگاني و عوارض صادراتي به مدت 15 سال.2- تأمين تمام يا بخشي از هزينه توليد، عرضه يا به كارگيري نوآوري و فناوري با اعطای وام كم بهره يا بدون بهره بلندمدت يا كوتاه مدت 3- اولويت استقرار واحدهاي پژوهشي، فناوري و مهندسي و توليدي شركتها و موسسات دانش بنيان موضوع اين قانون در محل پاركهاي علم و فناوري، مراكز رشد، مناطق ويژه اقتصادي و يا مناطق ويژه علم و فناوري 4- اولويت واگذاري تمام يا بخشي از سهام مراكز و موسسات پژوهشي دولتي قابل واگذاري براساس ضوابط قانون اصلاح موادي از قانون برنامه چهارم توسعه اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي جمهوري اسلامي ايران و اجرای سياستهاي كلي اصل (44) قانون اساسي به شركتها و موسسات دانش بنيان موضوع اين قانون5- ايجاد پوشش بيمهاي مناسب براي كاهش خطر پذيري محصولات دستاوردهاي دانش، نوآوري و فناوري در تمام مراحل توليد، عرضه و به كارگيري6- تسهيل شرايط مناقصه در موضوعات مرتبط با ماده (1) و تمهيد امكان مشاركت شركتها و موسسات دانش بنيان موضوع اين قانون.
ماده 6: تمامی دستگاهها و شرکتهاي دولتي مجازند بخشي از مبلغ قراردادهاي خريد كالا يا خدمات با مبدأی خارجي را برای نيل به خودكفایي در همان زمينه از طريق انجام فعاليتهاي تحقيق و توسعه فناوري ضمن عقد قرارداد با شركتها و موسسات دانش بنيان به انجام رسانند.
ماده 9:به منظور ايجاد و توسعه شرکتها و موسسات دانش بنيان و تقويت همکاريهاي بينالمللي، اجازه داده ميشود واحدهاي پژوهشي و فناوري و مهندسي مستقر در پارکهاي علم و فناوري در جهت انجام ماموريتهاي محوله از مزاياي قانوني مناطق آزاد در خصوص روابط کار، معافيتهاي و عوارض، سرمايهگذاري خارجي و مبادلات مالي بينالمللي برخوردار شوند.
ماده 11: مجازاتهای پیش بینی شده برای سوءاستفاده از قانون:
تمامی اشخاصی (حقيقي يا حقوقي) كه از
حمايت هاي اين قانون برخوردار شدهاند چنانچه حمايتها و تسهيلات اعطا شده بر طبق اين قانون را براي مقاصد ديگري مصرف كنند ضمن محروميت از استفاده مجدد از حمايت هاي اين قانون مجازات هاي زير در مورد آنها اعمال ميشود.
الف- در صورت برخورداري از تسهيلات مالي علاوه بر رد مال، به جريمه نقدي برابر با تسهيلات دريافتي محكوم ميشوند.
ب- در صورت برخورداري از شرايط تسهيلات در ورود به مناقصه به مدت سه سال از شركت در تمامی مناقصهها منع ميشوند.
ج- در صورت برخورداري از معافيتهاي مالياتي يا عوارض علاوه بر پرداخت آنها به جريمه نقدي برابر ميزان معافيت اعطاء شده محكوم ميشوند.
د - در صورت برخورداري از پوشش بيمهاي به پرداخت جريمه معادل پوشش بيمهاي دريافتي محكوم ميشوند.
در خصوص كارگزاريهاي مالي حمايت از شركتهاي دانشبنيان هم توضيح مختصري بدهيد؟
پارکهای علم و فناوری عموما با استفاده از تسهیلات دولتی در اختیار بطور مستقیم یا
غیر مستقیم از طرحهای دانش بنیان به طرق مختلف حمایت میکنند. عموما تفاهمنامههایی هم بین معاونت علمیو فناوری ریاست جمهوری و بانکها وجود دارد که حمایتهایی نیز در قالبهای مشخص از طرحهای دانش بنیان بعمل آورده میشود. غیر از این موارد معاونت علمیو فناوری ریاست جمهوری هر ساله منابعی را بصورت مستقیم و غیر مستقیم از طریق پارکهای علم و فناوری جهت کمک به این شرکتها ابلاغ میکند.
در کنار این حمایتها 18 صندوق غیردولتی پژوهش و فناوری در سراسر کشور با مشارکت سهم دولت که اغلب از طریق پارکهای علم و فناوری تاسیس شده است که بسیاری از آنها با سابقه بیش از پنج سال فعالانه از طرحهای دانش بنیان این شرکتها حمایت و ضمانتنامههای لازم را صادر میکنند. صندوق ملی نوآوری و شکوفایی نیز با سرمایه اولیه 3000 میلیارد تومان در حال تاسیس است که وظیفه حمایت از این شرکت ها را بعهده دارد.
آيا شركت دانشبنيان تحت نظارت سازمان يا نهادي قرار دارد؟ به چه ترتيب اين نظارت صورت ميگيرد؟
به لحاظ حقوقی شرکتهای دانش بنیان شرکتهای سهامیخاص، مسئولیت محدود یا تعاونی هستند و طبق اساس نامه مربوطه تشکیل و فعالیت میکنند و لذا بطور کلی تحت نظارت دستگاه و یا سازمان خاصی نیستند. در قانون حمایت تاکید ویژهای بر استقرار شرکتهای دانش بنیان در پارکهای علم و فناوری شده است که بیشتر به منظور پایین آوردن ریسک فعالیت این شرکتها و کمک و مشاورههای لازم و ایجاد فضای هم افزایی جهت سرعت بخشیدن به رشد آنها و استفاده از تجارب یکدیگر در حوزه تجاری سازی و ارتباطات است. مجوزی که شرکتهای دانش بنیان طبق قانون دریافت میکنند نیازمند نظارت است. بنابراین با تدوین دستورعمل تشخیص صلاحیت و رتبهبندی شرکتها و موسسات دانش بنیان نظارتهایی بر این شرکتها از حیث تشخیص و تایید فعالیتهای دانش بنیان صورت می گیرد. ارزیابی و نظارت بر این شرکتها از طریق کارگزارانی در کل کشور صورت میگیرد که همان پارکهای علم و فناوری استانی خواهند بود.
در خدمات پشتيباني دانشبنيان مرحلهاي وجود دارد تحت عنوان فرآيند وارسي حقوقي، فرايند وارسي حقوقي به چه معني است و در اين مرحله چه اقداماتي انجام مي شود؟
خدمات وارسی دانش بنیان جزو خدمات پشتیبانی است که بعضی از صندوقهای غیر دولتی ارائه میدهند، خدمات صندوقهای غیر دولتی بسیار گسترده است و به نظر میرسد طرح آن در این مصاحبه جایگاه نداشته باشد. اما مزید اطلاع باید به عرض برسانم که فرایند وارسی حقوقی نظارت و پشتیبانی حقوقی و قانونی است که از طرحهای مورد حمایت در صندوقها صورت میگیرد. بدین صورت که صندوقها از طرحهایی که در صندوق قرار است مورد حمایت قرار گیرد بررسیهای حقوقی و قانونی میکنند از جمله در خصوص مالکیت طرح، قراردادهای کارکنان و سایر موارد حقوقی. در واقع این قسمتی از ارزیابی طرح برای حمایت در صندوقهاست.
قانون حمايت از شركتهاي دانشبنيان به نظرتان تا چه حدي اجرايي شده است؟
قانون حمایت با اینکه به سرعت تدوین و به تصویب رسید اما پروسه اجرایی آن و تدوین فرایندها و آیین نامههای مورد نیاز بیش از حد طولانی شد. به هر حال موعد اجرایی شدن آن با ابلاغ دستور عمل اجرایی آن نزدیک است و امیدواریم با تدبیر مسئولان امر پیاده سازی آن سرعت بیشتری گرفته و مسیر رشد اقتصادی از طریق شرکتهای دانش بنیان هموار شود. با اجرایی شدن تمام ظرفیت این قانون طبق برنامهریزیها تا پایان برنامه پنجم بیش از 20 هزار شرکت دانش بنیان در کشور خواهیم داشت که تعداد اشتغال در شرکتهای دانش بنیان به حدود ۲۰۰ هزار نفر خواهد رسید و اقتصاد دانش بنیان از یک اقتصاد خرد به یک اقتصاد کلان تبدیل شده و در چنین موقعیتی نقش بسزایی در پیشرفت کشور خواهد داشت.
در پایان باید گفت: پارکهای علم و فناوری به عنوان نهادی اجتماعی و جایگاهی برای توسعه نوآوریهای دانشمحور از طریق مساعدت در تشکیل و تقویت بنگاههای اقتصادی کوچک و متوسط (SMEs) و بخشی از راهبرد اندیشمندانه و هماهنگ برای توسعه ملی محسوب میشوند. به هر حال راهاندازی پارک علم و فناوری بسیار ارزشمند و نقطه عطفی تلقی میشود که با توجه به اهداف و وظایف آن میتواند نقش مهمیدر ارتباط موثر دانشگاه، مراکز پژوهشی، مراکز حوزوی و جامعه و در نهایت رشد و توسعه اقتصاد به همراه داشته باشد. امیدواریم با تلاشهایی که میشود و حمایتها و تعاملاتی که در بخشهای مختلف با تمامیدستگاههای اجرایی دانشگاهها، مراکز حوزوی و وزارت علوم، تحقیقات و فناوری و معاونت علمی و فناوری ریاست جمهوری ایجاد میشود، کمک شایانی به ایجاد فناوریهای صنعتساز و استفاده از دانش در تولید و اقتصاد در بازارهای بین المللی بهعمل آوریم.
برچسبها: بررسی حقوقي فعالیتشركتهاي دانشبنيان
ادامه مطلب
