فال حافظ

حمایت‌های قانونی ازحق تکثیر

گروه حقوقی: برخلاف برخی که معتقدند حقوق مالکیت فکری جنبه تزیینی دارد و کاربرد چندانی ندارد، جامعه با تمام وجود درگیر عواقب رعایت نشدن حقوق مالکیت فکری است. در سر هر کوچه و گذری بساط فروشندگان لوح‌های فشرده پهن است و آلبوم‌های موسیقی تنها چند روز بعد از انتشار در سطح وسیع در اینترنت منتشر می‌شود و کپی رایگان آن شروع می‌شود. در این وضع تزیینی دانستن حقوق مالکیت فکری خیانت به هنرمندان است. قوانین متعددی برای حمایت از هنرمندان به تصویب رسیده است که اجرای آن مانع از کپی و انتشار غیرمجاز فیلم و موسیقی در کشور می‌شود با وجود این باز هم نسخه‌های غیرقانونی این آثار در سطح جامعه و اینترنت فراوان است. با توجه به این که قوانین و مقررات این حوزه کافی به نظر می‌رسد، دلیل مهار نشدن پدیده یادشده را باید در اجرا نشدن قانون دانست. در گفت‌وگو با کارشناسان حقوقی به بررسی دقیق‌تر این موضوع می‌پردازیم.

تكثير غیرمجاز آثار صوتي و تصویری

پیشرفت جامعه در کنار نقاط مثبت، باعث ایجاد مشکلاتی شده است. لوح فشرده از جمله ابزارهای به نسبت جدیدی است که در تکثیر آثار هنری بسیار کاربردی است. در مقابل دیده شده که گاهی افراد سوءاستفاده‌گر به تکثیر غیرمجاز آثار هنری هنرمندان دست می‌زنند. نرم‌افزارهای رایانه‌ای نیز صرفا با استفاده از این نوع ابزار کارایی خواهند داشت.

یک کارشناس حقوق مالکیت فکری با اشاره به این که صنف تولیدکنندگان آثار سمعی بویژه خوانندگان، به موجب قوانین از حقوق حمایتی جهت تکثیر آثار خود بهره‌مند هستند، توضیح می‌دهد: از جمله مهم‌ترین این قوانین، ‌قانون ترجمه و تكثير كتب و نشريات و آثار صوتي ‌مصوب سال 1352 است. قانون مذکور ابتدا اشاره می‌کند که حق تكثير با پدیدآورنده يا وارث قانوني او است. مدت استفاده از اين حقوق كه به‌وارث منتقل مي‌شود، از تاريخ مرگ مترجم 30 سال است. فاطمه‌السادات مهاجری ایروانی اضافه می‌کند: طبق این قانون نسخه‌برداري يا ضبط يا تكثير آثار صوتي كه بر روي صفحه يا نوار يا هر وسيله ديگر ضبط شده است، ممنوع است. البته براساس قانون اخیر این ممنوعیت در صورتی است که تکثیر بدون اجازه صاحبان حق يا‌ توليدكنندگان انحصاري يا قائم‌ مقام قانوني آنان براي فروش صورت گرفته باشد. ‌لازم به توضیح است که حكم مذكور شامل نسخه‌برداري يا ضبط يا تكثير از برنامه‌هاي راديو و تلويزيون يا هر گونه پخش ديگر نيز خواهد بود.

این وکیل دادگستری خاطرنشان می‌کند: ممکن است تکثیرکننده به انگیزه‌های غیرانتفاعی نظیر اجرای طرح‌های آموزشی و تحقیقاتی این آثار را تکثیر کرده باشد. در این وضعیت اگر وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی اجازه نسخه‌برداری را داده باشد، این عمل قانونی است. این قانون برای اشخاصی که مرتکب نقض حق کپی‌رایت پدیدآورندگان آثار صوتی شوند، مجازات تعیین کرده است. در این حالت مرتکب با کیفر حبس سه ماه تا يك سال مواجه خواهد شد. وی اضافه می‌کند: هر گاه متخلف از اين قانون شخص حقوقي باشد، علاوه بر تعقيب جزايي شخص حقيقي مسئول كه جرم ناشي از تصميم او باشد، خسارت‌های ‌شاكي خصوصي از اموال شخص حقوقي جبران خواهد شد و ‌در صورتي كه اموال شخص حقوقي به تنهايي تكافو نكند، ما به ‌تفاوت از اموال شخص حقيقي مسئول جبران مي‌شود.

نقض کپی رایت نرم‌افزارهای رایانه‌ای

این وکیل دادگستری با اشاره به این که در حال حاضر رایانه یک وسیله کاربردی در زندگی شخصی بسیاری از مردم تلقی می‌شود، خاطرنشان می‌کند: رایانه برای اجرای فعالیت‌های خاصی نیازمند وجود نرم‌افزار است. معمولا تولیدکننده یک نرم‌افزار رایانه‌ای، این ابزار را در قالب لوح‌های فشرده به بازار عرضه می‌کند؛ اما نقض حق تکثیر و کپی رایت این دسته تولیدکنندگان، ضربه‌های سنگینی را به آنان وارد می‌کند. مهاجری ایروانی می‌گوید: قانون حمايت از حقوق پديد آورندگان نرم‌افزارهاي رايانه‌اي مصوب سال 1379 اصلی‌ترین قانونی است که به حمایت از این دسته پدیدآورندگان لوح‌های فشرده پرداخته است. طبق اولین ماده از قانون اخیر، حق نشر، عرضه، اجرا و حق بهره‌برداري مادي و معنوي نرم افزار رايانه‌اي متعلق به پديدآورنده آن است. نحوه تدوين و ارایه داده‌ها در ‌محيط قابل پردازش رايانه‌اي نيز مشمول احكام نرم‌افزار خواهد بود. مدت حقوق مادي 30 سال از تاريخ پديد آوردن نرم‌افزار و مدت حقوق‌ معنوي نامحدود است. این کارشناس ارشد حقوق مالکیت فکری تاکید می‌کند: باید در نظر داشت که برای حمایت قانونی از نرم‌افزارهای رایانه‌ای، ثبت نرم‌افزارهاي موضوع اين قانون پس از صدور تاييديه فني توسط شوراي عالي انفورماتيك حسب مورد توسط وزارت‌ فرهنگ و ارشاد اسلامي يا مرجع ثبت شركت‌ها صورت مي‌پذيرد. هركس حقوق مورد حمايت اين قانون مربوط به نقض حق تکثیر تولیدکنندگان نرم‌افزارهای رایانه‌ای را نقض کند، علاوه بر جبران خسارت، به حبس از 91 روز تا 6 ماه و جزاي نقدي از 10 ميليون تا 50 ميليون ريال محكوم مي‌شود. ‌در ضمن خسارت‌های شاكي خصوصي نیز از اموال شخص مرتكب جرم جبران مي‌شود. علاوه بر این موارد، شاكي خصوصي مي‌تواند تقاضا كند تا مفاد حكم دادگاه در يكي از روزنامه‌ها با انتخاب و هزينه او آگهي شود.

قوانین حمایتی از هنرمندان

یک کارشناس حقوقی در گفت‌وگو با «حمایت» با اشاره به این که به طور کلی دو قانون در زمینه حمایت از حق تکثیر تولیدکنندگان مشاهده می‌شود، خاطرنشان می‌کند: یکی از این قوانین، قانون حمایت حقوق مولفان، مصنفان و هنرمندان مصوب سال 1348 و دیگری عبارت است از قانون نحوه مجازات اشخاصي كه در امور سمعي و بصري فعاليت‌هاي غيرمجاز مي‌کنند. این دو قانون حداقل‌های قانونی لازم را برای حمایت از حقوق هنرمندان به وجود آورده است. محمد حسین تفضلی اضافه می‌کند: در ماده 11 قانون اول به این موضوع اشاره شده که نسخه‌برداري از اثرهاي مورد حمايت اين قانون فقط در صورتي كه براي ‌استفاده شخصي و غيرانتفاعي باشد، مجاز است، اما ماده مستقلی در زمینه برخورد با متخلف از این ماده مشخص نکرده است. به این ترتیب به ناچار مجازات این مرتکب مشمول ماده 23 است. براین اساس اگر تکثیرکننده غیرمجاز، تمام يا قسمتي از اثر ديگري كه مورد حمايت اين قانون است، به نام خود يا به نام پديدآورنده بدون اجازه او و يا عالما عامدا به‌نام شخص ديگري غير از پديدآورنده نشر يا عرضه كند، به حبس از شش ماه تا 3 سال محكوم خواهد شد. این کارشناس حقوق عمومی معتقد است: براساس قانون مجازات امور سمعی و بصری هر شخص حقيقي يا حقوقي كه با تكثير بدون مجوز آثار مجاز، موجب تضييع حقوق صاحبان اثر شود، اعم از جعل برچسب رسمي وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي الصاق شده بر روي نوار و لوح‌هاي فشرده صوتي و تصويري (CD) يا تعويض نوار يا محتواي داخل كاست نوار داراي برچسب و نظاير آن، برحسب مورد علاوه بر مجازات جعل و پرداخت خسارت وارده در جايي كه تضييع حق موجب خسارت مالي است در صورت مطالبه صاحبان اثر، خسارت وارده را نیز باید جبران مي‌كند و در هر حال به جريمه نقدي از دو ميليون ريال تا بيست ميليون ريال محكوم مي‌شود. بنابراین آن قسمت از ‌قانون ترجمه و تكثير كتب و نشريات و آثار صوتي که مربوط به تکثیر لوح فشرده و نوار بوده، با قانون اخیر نسخ ضمنی شده است. این کارشناس حقوقی اضافه می‌کند: یکی از نکاتی که در مورد جرایم ناشی از نقض حق تکثیر تولیدکنندگان آثار دیده می‌شود، خصوصی بودن ماهیت این جرایم است. به این ترتیب جریان یافتن تعقیب جرایم مزبور منوط به شکایت شاکی خصوصی است. حفظ حقوق پدیدآورندگان آثار نوین مختلف اهمیت فوق‌العاده‌ای دارد. همچنین باید خاطرنشان کرد برای ایجاد رغبت بیشتر به تولید آثار جدید بهتر بود که قانونگذار این جرایم را در زمره جرایم با جنبه عمومی تلقی می‌کرد؛ زیرا این کار باعث می‌شد تا مقام تعقیب راسا و بدون نیاز به شکایت شاکی خصوصی، پرونده متهمان را به جریان بیندازد.با توجه به آنچه کارشناسان در گفت‌وگو با «حمایت» مورد تاکید قرار دادند، امروزه ایده و ابتکار به عنوان یک ارزش در جوامع شناخته می‌شود. پدید آوردن یک اثر حاصل تفکر و زحمات پدیدآورنده است. جامعه به وجود چنین افرادی برای توسعه و پیشرفت در زمینه‌های گوناگون نیازمند است. به این ترتیب طبیعی است که قانون‌گذار به حمایت از پدیدآورندگان آثار منحصر به فرد بپردازد. یکی از مصادیق پدیده‌های برجای مانده، خلاقیت‌های هنری است. شعر، موسیقی و فیلم از جمله پدیده‌های هنری است. پدیدآورندگان مالک این آثار هنری محسوب می‌شوند. در این حال پدیدآورندگان نرم‌افزارهای رایانه‌ای در معرض نقض حق تکثیر آثار خود هستند. قوانین و مقررات با وضع بایدها و نبایدهایی سعی کرده‌اند از حقوق هنرمندان در مقابل اشخاصی که اقدام به تکثیر غیرمجاز آثار هنری از جمله فیلم و موسیقی و فروش آنها می‌کنند برخورد کنند. با وجود این هنوز مصادیق مختلفی از این تخلف‌ها درجامعه وجود دارد. بخشی از این جرایم به نقص قوانین برمی‌گردد مثلا قانون باید چنین جرایم را دارای جنبه عمومی بداند تا هر کسی بتواند تعقیب مجرمان را بخواهد. اما نمی‌توان منکر این موضوع شد که بخش دیگری از موضوع به صورت نگرفتن برخورد جدی با متخلفان و در واقع به اجرا نشدن قانون برمی‌گردد.