فال حافظ

گروه قضایی- دستگاه قضا قوه‏ای است مستقل که پشتیبان حقوق فردی و اجتماعی و مسئول تحقق بخشیدن به عدالت است. قضات بار اصلی وظیفه تحقق عدالت در جامعه را به دوش می‌کشند.

آنها هستند که با تصمیمات خود در مسند قضاوت حق را از باطل تشخیص می‌دهند و حق را به حق‌دار می‌رسانند. اما سوالی که در هفته قوه قضاییه جای طرح آن به نظر می‌رسد این است که قضات که عملا سرمایه‌های انسانی قوه قضاییه هستند، چگونه آموزش می‌بینند و تربیت می‌شوند. بدون تردید جایگاه حساس قضاوت نیازمند اطلاعات دقیق علمی و مهم‌تر از آن سلامت اخلاقی و روانی است. در هفته قوه قضاییه در گفت‌وگو با دكتر غلامرضا موحديان،ریيس مركز آموزش قضات قوه قضاییه، به بررسی نحوه آموزش کارآموزان قضایی برای تصدی کرسی قضاوت پرداخته‌ایم که بخش اول این گفت‌وگو را در ادامه می‌خوانید.

قضات آينده كشور در دوران كارآموزي چگونه آموزش مي‌بينند و صلاحيت علمي آنها چگونه مورد ارزيابي قرار مي‌گيرد؟

دوره كارآموزي قضايي از سال‌هاي خيلي قبل برقرار بوده است تنها مدت زمان و ارائه آموزش‌ها در مقاطع مختلف زماني تغییر كرده است. در حال حاضر هم مبناي ما براي كارآموزي قضايي آيين‌نامه‌اي است كه تحت عنوان نحوه جذب، گزينش و كارآموزي داوطلبان تصدي امر قضا و استخدام قضات است که 26 اردیبهشت اين آيين‌نامه به تصويب ریيس قوه قضاییه رسيده و در حال حاضر مبناي ما در آموزش كارآموزان قضايي اين آيين‌نامه است. بر اساس اين آيين‌نامه بسته به اينكه ورودي ما به دستگاه قضايي تحصيلات دانشگاهي دارد يا صرفا تحصيلات حوزوي دارد، مدت زمان آموزش‌ها متفاوت خواهد بود. اگر كارآموزان جزو افرادي كه تحصيلات دانشگاهي دارند باشند یعنی يكي از مدارك ليسانس حقوق، فقه و حقوق، الهيات با گرايش فقه و مباني حقوق اسلامي، علوم قضايي يا كارشناسي ارشد پيوسته معارف اسلامي و حقوق از دانشگاه مورد تاييد وزارت علوم تحقيقات و فناوري را داشته باشند 12 ماه كارآموزي می‌کنند ولي اگر تحصیلات حوزوي داشته باشند تا هشت ماه به عنوان گذراندن دروس پايه قبل از ورود به دوره كارآموزي، دوره‌هايي براي آنها برگزار مي‌شود كه با درس‌هاي حقوقي آشنايي لازم را به دست آورند.

چه نوع آموزش‌هایی به کارآموزان قضایی ارایه می‌شود؟

‌ما در مركز آموزش تهران با فارغ‌التحصيلان دانشگاهي مواجه هستيم. بنابراين دوره‌هايي كه برگزار مي‌كنيم دوره‌هاي يك ساله است. در اين خصوص كه چگونه آموزش مي‌بينند بايد عرض كنم كه آموزش‌ها به صورت تمام وقت است و از ابتداي ساعت اداري شنبه تا ساعت 6 بعدازظهر روز چهارشنبه در اين مركز مشغول به كارآموزي هستند. ما سه روش آموزشي داريم. روش اول اصطلاحا دانشي يا علمي است. در اين روش نوآوري‌هاي قوانين، قوانين اخيرالتصويب ارائه مي‌شود و اگر هم آموزش‌هايي براي آنها از دروس دانشگاهي كه قبلا مطالعه كرده‌اند يا واحدهاي آن را گذرانده‌اند اين مطالب به صورت كاربردي براي آنها ارائه مي‌شود و نه صرفا علمي و همچنين بعضي از دروسي كه اساسا در دانشگاه براي دانشجوهاي رشته حقوق ارائه نمي‌شود مثل اجراي احكام مدني كه ما با آن مواجه هستيم براي كارآموزان به عنوان درس‌هاي دانشي يا علمي ارائه مي‌شود. 

روش آموزشي دوم ما در طول يك سال اجراي آموزش‌ها به صورت كارگاهي يا عنوان مهارتي است. در روش كارگاهي كارآموزان در دوره به دو دسته تقسيم مي‌شوند تا تعداد نفرات كم شوند و هر گروه در كارگاه، تحت نظر يك قاضي باتجربه آموزش مي‌بينند. در كارگاه‌ها، پرونده‌های قضايي به وسيله قضات براي كارآموزان تشريح مي‌شوند. به عنوان مثال در امور جزايي ما كارگاه‌هایي داريم تحت عنوان بزه كلاهبرداري، بزه خيانت در امانت، تصادفات رانندگي مثل قتل و غيرعمد و... پرونده‌های مربوطه جدا جدا از ابتدا تا انتها براي كارآموزان توضيح داده مي‌شود مبني بر اينكه چه دستوراتي را قاضي بايد در مورد پرونده صادر کند، نيروي انتظامي وظايف خود را به چه شكلی بايد در ارتباط با دستورات قاضي انجام دهد، چه قرارهايي بايد صادر شود، در نهايت رايي كه بايد صادر كنند به چه شكلي است. اين موارد تحت نظر قاضي در كارگاه‌هاي متعدد تدریس می‌شود. ما مجموعا بيش از 40 كارگاه آموزشي چه در امور مدني و چه در امور كيفري برای کارآموزان برگزار می‌کنیم. بيشترين حجم آموزش‌هاي ما را همين كارگاه‌ها تشكيل مي‌دهند كه کارآموزان به صورت عملي با پرونده‌هاي قضايي آشنا مي‌شوند و عملا بايد دستورها يا قرارهايي را به عنوان تمرين صادر كنند. این کارگاه‌ها توسط قضات باتجربه محاكم دیوان عالی كشور و دادگاه‌هاي تجديد‌نظر اداره مي‌شود. روش سوم ما براي آموزش كارآموزان روش كارورزي است يعني ايامي را كه مجموعا در طول سال 100 روز مي‌شود حضورا در دادگاه و دادسرا حاضر مي‌شوند و در كنار قاضي قرار مي‌گيرند، نحوه محاكمه توسط قاضي را مي‌بينند، پرونده قضايي را ملاحظه مي‌كنند و اگر سوالاتي داشته باشند از قاضي مي‌پرسند. عملا، به صورت زنده و به صورت واقعي پرونده‌ها و ارباب رجوع را مي‌بينند اظهارات آنها را گوش مي‌كنند و اگر ابهامي دارند از قاضي سرپرست سوال مي‌كنند. بيشترين حضور كارآموزان در دادسراهاست به اين دليل كه كارآموزان ما بعد از اينكه از اينجا فارغ‌التحصيل شدند عمده آنها به عنوان داديار در دادسرا مشغول به خدمت مي‌شوند.

براي حفظ حقوق كارآموزان و رعايت شئون اين قشر به عنوان قضات آينده كشور براي كارآموزان چه تسهيلاتي در نظر گرفته شده است؟

بعد از جذب متقاضي به دوره قضايي ابلاغ كارآموزي قضايي براي هر كارآموز به مدت یک سال توسط رییس قوه قضاییه صادر می‌شود. ابلاغ که صادر شد بر مبنای آن حکم استخدامی یا حکم کارگزینی صادر می‌شود یعنی از روز اول ورود کارآموزان به مجموعه ما در استخدام قوه قضاییه قرار می‌گیرند و حداقلی که نسبتا برای کارآموز مناسب است، حقوق می‌گیرند و تحت پوشش مقررات استخدامی هستند. این اولین قدمی که برای کارآموزان برداشته می‌شود که البته باید ضوابط استخدامی را هم رعایت کنند چون از آن ساعت به بعد کارمند ما هستند. امکانات محدودی هم که در کنار آموزش‌های‌شان وجود دارد در اختیار آنها قرار می‌گیرد مثل استفاده از خوابگاه و امکانات تغذیه‌ای که لازمه حضور آنها در مرکز آموزشی است. همچنین استفاده از بعضی از اردوهای فرهنگی سیاحتی و زیارتی که در طول دوره برای آنها منظور می‌کنیم نیز قابل اشاره است.

آیا برای كارآموز وظایف قضایی در نظر گرفته می‌شود؟

همان‌طور که از اسم آنها مشخص است کارآموز در حال آموزش دیدن است و قاضی مشغول به کار است. به این موضوع هم لازم است که اشاره کنم که مراکز آموزش ما در حال حاضر متعدد است، در تهران، قم، مشهد و چند دوره محدود هم فعلا در تبریز و شیراز شروع به کار کرده است.

بنابراین دوستانی که به عنوان کارآموزی جذب می‌شوند عملا به شغل قضاوت اشتغال ندارند. بلکه در حال آموزش دیدن هستند و در کنار دست قاضی قرار می‌گیرند. اگر پرونده‌ای هم در زمانی که به کارورزی می‌روند یا به دادسرا و دادگاه می‌روند در اختیار آنها گذاشته می‌شود به این دلیل است که مطالعه کنند، نحوه تحقیق، سوال و جواب و اتخاذ تصمیم را ببینند و با دستورهایی که قاضی در پرونده می‌دهد، آشنا شوند. بنابراین کاملا وضعیت قاضی با کارآموز متفاوت است. قاضی قرار و رای صادر می‌کند و حکم می‌دهد، به صورت موظف به پرونده رسیدگی می‌کند. کارآموز می‌تواند در کنار دست قاضی و زمانی که پرونده را به عنوان تمرین در اختیار دارد صورت‌جلسه و سوالات را تنظیم کند و یا سوالاتی را از متهم و شاکی بپرسد وگرنه عملا کاری را انجام نمی‌دهد که به عنوان موظفی از او انتظار داشته باشیم. کار کارآموز آموزش است، قضات زمانی که مشغول به کار مي‌شوند. دارای مصونیت قضایی هستند به این مفهوم که تحت تعقیب قرار نمی‌گیرند. اگر جرم یا تخلفی متوجه قاضی باشد و مستلزم تعقیب باید ابتدا به دادگاه انتظامی قضات منعکس و او از شغل قضاوت معلق شود تا بتوانند وی را محاکمه کنند. اما در مورد کارآموز قضایی این طور نیست و وی مانند یک کارمند دولت است که در اختیار مجموعه قرار گرفته است و با رعایت ضوابطی که از ابتدای دوره برای آنها تعریف می‌شود. بنابراین کارآموزان نزد ما اشتغال به کار ندارند، بلكه در حال آموزش هستند.

امكان آموزش خانم‌ها هم در دوره كارآموزي در اين مراكز وجود دارد؟

خانم‌ها هم در اين مركز آموزش مي‌بينند و هيچ فرقي هم بين مدت آموزش‌ براي خانم‌ها و آقايان وجود ندارد. عمدتا خانم‌ها از فارغ‌التحصيلان دانشگاهي يا فارغ‌التحصيلان علوم قضايي جذب به كارآموزي مي‌شوند. درصد پذيرش بانوان كارآموز کمتر است به دليل اينكه نيازي كه ما در دستگاه قضايي داريم بيشتر به آقايان است. خانم‌ها معمولا به عنوان مشاور دادگاه خانواده، داديار و سرپرستي امور محجورين به كار گرفته مي‌شوند كه از لحاظ نوع وظايفي كه به آنها محول مي‌شود، محدود‌تر هستند.